નમસ્કાર… આજે હું પવિત્ર માઈભક્ત ભાઈઓ વલ્લભ અને ધોળા ભટ્ટના ચમત્કારિક અનુભવોની કથા આપની સમક્ષ રજૂ કરવા માંગુ છું, જે માતા-પિતા અને વડીલોથી લઈને અનેક સાહિત્યપ્રતો દ્વારા જોવા અને જાણવા મળી છે. 367 વર્ષ પહેલા રચાયેલા આ ગરબાના પાઠ હજી પણ ચાલુ છે અને તેના થકી આજે પણ પરચા જોવા મળે છે.
શ્રી વલ્લભ ભટ્ટ
રાજનગર, (હાલના અમદાવાદ)માં બ્રાહ્મણ દંપતી શ્રી હરિ ભટ્ટ અને શ્રીમતી ફુલકુંવરબાઈને ઘેર તેમનો જન્મ થયો હતો. તેઓ ‘ભટ્ટ મેવાડા’ બ્રાહ્મણ હતા. તેઓ દરરોજ દેવી બાલા ત્રિપુરાસુંદરી બહુચરાજી માતાની ઉપાસના કરતા હતા. વિક્રમ સંવત 1696 આસો સુદ 8 ના રોજ વલ્લભ ભટ્ટનો જન્મ થયો. તેઓને તેમના ગુરુ શ્રી પરમાનંદ બ્રહ્મચારી પાસે બાલા ત્રિપુરસુંદરી શક્તિનો બીજમંત્ર ઐં ક્લીં સૌ : દીક્ષારૂપે મળ્યો હતો.
તેઓ ખાસા લાંબા સમય સુધી તે ‘બીજમંત્ર’નો પાઠ કરતા ગયા. સતત જાપ કર્યા પછી, તેઓને એક દિવસ એક ગેબી અવાજ સંભળાયો, જ્યાં નજર કરતાં, તેઓને એક દિવ્ય પ્રકાશ જોવા મળ્યો, જેનાથી તેમની આંખો અંજાઈ ગઈ. માતાજીએ તેમને દિવ્ય દ્રષ્ટિ આપી જેના દ્વારા તેમને માતાજીના દર્શન થયા. ભટ્ટજીની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને માતાએ તેમને વરદાન માંગવા કહ્યું. વલ્લભ ભટ્ટે માતાજીને કહ્યું, “હે માતા! તમારા દર્શનના અનુભવથી મે જે આનંદ પ્રાપ્ત કર્યો છે તે મને અને આપના તમામ ભક્તોને કાયમ પ્રાપ્ત થાય.” માતાજીએ ભટ્ટજીને તથાસ્તુ કહીને વરદાન આપ્યું અને બહુચરમાની દૈવી કાવ્યાત્મક શક્તિઓના આશીર્વાદથી સંવત 1709 ફાગણ સુદ ત્રીજના રોજ (ઈ.સ. 1653) માં 118 છંદનો આ ગરબો તૈયાર થયો. આજે પણ બહુચરાજીમાં વરખડીના ઝાડ નીચે મા બહુચરનું ‘આદ્યસ્થાન’ આવેલું છે, જે પાટણના સોલંકી રાજવી દ્વારા રચિત છે. જ્યાં માતા બહુચરાના અને શ્રી બાલા યંત્રના સ્થાપન છે અને બ્રાહ્મણો દ્વારા તેમની દ્વારા પૂજા-અર્ચના કરવામાં આવે છે. ત્યાં જ ચોકમાં શિખરબદ્ધ મંદિર પણ છે જે બાદમાં રાજા માનાજીરાવ ગાયકવાડ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું. રાજાની પાઠાના દર્દની માંદગીમાં માતાજીની કૃપા દ્વારા રાહત મળતા તેમણે માતાજીને ભેટ સ્વરૂપે આ મંદિર બનાવ્યું હતું. આજે પણ લોકો માતાજીની આરાધનાથી ધન્ય થવા માટે ગામેગામથી ઉમટે છે, માતાજીની પૂજા કરે છે અને આનંદના ગરબાનો પાઠ કરે છે.
આનંદનો ગરબો
આઈ આજ મુને આનંદ, વાધ્યો અતિ ઘણો મા, ગાવા ગરબા છંદ, બહુચર માત તણો મા.
અળવે આલ પંપાળ, અપેક્ષા આણી મા, છો પ્રતિપાલ, ધ્યો અમૃત વાણી મા.
સ્વર્ગ મૃત્યુ પાતાલ, વાસ સકળ તારો મા, બાલ કરી સંભાળ, કર ઝાલો મારો મા.
તોતળા મુખ તન્ન, તો તો તોય કહે મા, અર્ભક માંગે અન્ન નિજ, માતા મન લહે માં,
નહીં સવ્ય અપસવ્ય, કઈ કોઈ જાણુ મા, કવિ કહાવા કાવ્ય, મન મિથ્યા આણુ મા.
કુલજ કુપાત્ર કુશીલ, કર્મ અકર્મ ભર્યો મા, મુરખ મન અનમોલ રસ રટવા વિચર્યો મા.
મુઢ પ્રમાણે મત્ય, મન મિથ્યા માપી મા, કોણ લહે ઉત્પત્ય, વિશ્વ રહ્યા વ્યાપી મા.
પરાક્રમ પરમ પ્રચંડ પ્રબલ ન પળ પ્રીછું માં, પૂરણ પ્રગટ પ્રશસ્ત, અજ્ઞ થકો ઈચ્છુ મા.
અર્ણવ ઓછે પાત્ર અકલ કરી આણુ માં, પામુ નહીં પળ માત્ર, મન જાણુ નાણુ મા.
રસના યુગ્મ હજાર, તે રટતા હર્યો માં, ઈશે અંશે લગાર, લઇ મન્મથ માર્યો મા.
માર્કંડ મુનિરાય મુખ મા-ત્મય ભાખ્યું માં, જૈમિની ઋષિ જેવાય, ઉર અંતર રાખ્યુ મા.
અવગુણ ગુણ ગતિ ગોત, ખેલ ખરો ન્યારો મા, માત જાગતી જ્યોત ઝળહળતો પારો મા.
જશ તૃણવત્ ગુણ ગાન, કહુ ઊંડળ ગુંડળ મા, ભરવા બુદ્ધિ બે હાથ, ઓઘામાં ઊંડળ મા.
પાય નમાવી શીશ, કહુ ઘેલુ ગાંડુ માં, માતા ના ધરશો રીશ, છો ખુલ્લુ ખાંડુ મા.
આદ્ય નિરંજન એક, અલખ અકળ રાણી મા, તુંજ થી અવર અનેક, વિસ્તરતા જાણી મા.
શક્તિ સર્જવા શ્રેષ્ઠ, સહજ સ્વભાવ સ્વલ્પ મા, કિંચિત કરુણા દ્રષ્ટ, કૃત્ કૃત કોટિ કલ્પ મા.
માતંગી મન મુકત રમવા મન કીધુ મા, જોવા જુગ્ત અજુક્ત રચિયા ચૌદ ભુવન મા.
નીર ગગન ભુ તેજ સેજ કરી નિરમ્યા માં, મારુત વશ છેહ જે ભાંડ કરી ભરમ્યા મા.
તત્ક્ષણ તાનથી દેહ, ત્રણિય કરિ પેદા મા, ભવકૃત કર્તા જેહ, સરજે પાળે છેદા મા.
પ્રથમ કર્યા ઉચ્ચાર, વેદ ચાર વાયક માં, ધર્મ સમસ્ત પ્રકાર, ભુ ભણવા લાયક મા.
પ્રગતિ પંચ મહાભુત, અવર સર્વ જે કો મા, શક્તિ સર્વ સંયુક્ત, શક્તિ વિના નહીં કો મા.
મૂળ મહી મંડાણ મહા માહેશ્વરી માં, યુગ સચરાચર જાણ, જય વિશ્વેશ્વરી મા.
જલ મધ્યે જલશાયી, પોઢ્યા જગજીવન મા, બેઠા અંતરીક્ષ આઈ, ખોળે રાખી તન મા.
વ્યોમ વિમાન ની વાટ, ઠાઠ ઠઠ્યો ઓછો મા, ઘટ ઘટ સરખો ઘાટ, કાચ બન્યો કાચો મા.
જનમ જનમ અવતાર, આકારે જાણી માં, નિર્મિત હિત નર નાર, નખશીખ નારાયણી મા.
પન્નગ ને પશુ પંખી, પૃથક પૃથક પ્રાણી મા, યુગ યુગ મા ઝંખી, રૂપ રુદ્રાણી મા.
ચક્ષુ મધ્યે ચૈતન્ય, વચ આસન ટીકી મા, જણાવવા જન મન, માધ્ય માતા કીકી મા.
અન્નચર તૃણચર વાયુચર, મારી ચરતા મા, ઉદર ઉદર ભારી આયુ, તુ ભવની ભરતા મા.
રજો તમો ને સત્વ, ત્રિગુણાત્મક ત્રાતા મા, ત્રિભુવન તારણ તત્વ, જગત તણી જાતા મા.
જ્યા જ્યમ ત્યા ત્યમ રૂપ, તે જ ધરિયુ સઘળે મા, કોટિ કરે જપ ધૂપ, કોઈ તુજને ના કળે મા.
મેરુ શિખર મહિમાય, ધોળાગઢ પાસે મા, બાળી બહુચર આઈ, આધ્ય વાસે વાસો મા.
ના લહે બ્રહ્મ ભેદ, ગુહ્ય ગતિ તારી મા, વાણી વખાણે વેદ, શી મતિ મ્હારી મા.
વિષ્ણુ વિમાસી મન ધન્ય, એમ જ ઉચ્ચરિયા મા, અવર ના તુજથી અનેક, બાળી બહુચરીયા મા.
માને મન મહેશ, માત માયા કીધે માં, જાણે સુરપતિ શેષ સહુ તારે લિધે માં.
સહસ્ત્ર ફણાધર શેષ, શક્તિ સબળ સાધી મા, નામ ધાર્યુ નાગેશ, કીર્તિ તો વાધી મા.
મચ્છ કચ્છ વારાહ, નરસિંહ વામન થઈ મા, તે અવતારો તારાય, તે તુજ મહાત્મયી મા.
પરશુરામ શ્રીરામ, રામ બાળી બળજે મા, બુદ્ધ કલંકી નામ, દશવિશ ધારી દેહ મા.
મધ્ય મથુરાથી બાલ, ગોકુલ તો પો-ચ્યુ માં, તે નાખી મોહજાળ, બીજુ કોઈ નો-તુ મા.
કૃષ્ણ કૃષ્ણ અવતાર, કળી કારણ કીધુ મા, ભક્તિ મુક્તિ દાતાર, થઇ દર્શન દીધું મા.
વ્યંઢળ નપુંસક નાર, પુરુષપણે રાખ્યા માં, એ અચરજ સંસાર, શ્રુતિ, સ્મૃતિ એ ભાખ્યા મા.
જાણી વ્યંઢળ કાય, જગમાં અણજુગતિ મા, મા મોટો મહિમાય, ઇન્દ્ર કથે યુક્તિ મા.
મહેરામણ મથી મેર, કીધો રવૈયો સ્થિર મા, કાઢ્યા રત્ન એક તેર, વાસુકીના નેતર માં.
સુર સંકટ કરનાર, સેવકના સન્મુખ મા, અવિગત અગમ અપાર, આનંદો અધિ સુખ મા.
સનકાદિક મુનિ સાથ, સેવી વિવિધ વિધે મા, આરાધી નવ નાથ, ચોર્યાસી સિદ્ધે માં.
આવી આયોધ્યા ઇશ, નામી શીશ વળ્યા મા, દશ મસ્તક ભુજ વીશ, છેદી સીતા માળીયા મા.
નૃપ ભીમક ની કુમારી, તમ પૂજ્યે પામી માં, રૂક્ષ્મણી રમણ મુરારી, મનગમતો સ્વામી મા.
રાખ્યા પાંડુ કુમાર, છાના સ્ત્રીસંગે મા, સવંતસર એક બાર વામ્યા તમ અંગે મા.
બાંધ્યો તન પ્રદ્યુમન, છૂટે નહીં કોથી માં, સમરિ પુરી શંખલ, ગયો કારાગૃહેથી મા.
વેદ પુરાણ પ્રમાણ, શાસ્ત્ર સકલ સાંખી મા, શક્તિ સૃષ્ટિ મંડાણ સર્વ રહિયા રાખી મા.
જ્યા જ્યા જુગતે જોઇ, ત્યા ત્યા તુ તેવી મા, વિભ્રમ મતિ ખોઈ, કહિ ના શકુ કેવી મા.
ભૂત ભવિષ્ય વર્તમાન, ભગવતી તુ ભવની મા, આદ્ય મધ્ય અવસાન, આકાશે અવની મા.
તિમિર હરણ શશી સુર, તે તારો ધોકો મા, અમી અગ્નિ ભરપુર, થઈ પોખો શોખો મા.
ષટઋતુ ષટરસ માસ, દ્વાદશ પ્રતિબંધે મા, અંધકાર ઉજાસ, અનુક્રમ અનુસંધે માં.
ધરતી તુ ધન ધાન્ય, ધ્યાન ધરે નાવો મા,પાલન પ્રજા પર્જન્ય, અણચિંતવ્યા આવો મા.
સકળ શ્રેષ્ઠ સુખદાયી, પય દધિ ધ્રૃત માહી મા, સર્વ રાસ સરસાઈ, તું વિણ નહીં કાંઈ મા.
સુખ દુખ બે સંસાર તારા ઉપજાવ્યા મા, બુદ્ધિ બળ ને બલિહાર, ઘણું ડાહ્યા વાહ્યા મા.
ક્ષુધા તૃષા નિંદ્રાય, લઘુ યૌવન વૃદ્ધા મા, શાંતિ શૌર્ય શ્રમાય, તુ સઘળે શ્રદ્ધા મા.
કામ ક્રોધ મોહ લોભ, મદ મત્સર મમતા મા, તૃષ્ણા સ્થિર થઈ ક્ષોભ, શાંતિ ને સમતા મા.
ધર્મ,અર્થ ને કામ, મોક્ષ તું મ્હંમાયા મા, વિશ્વ તણો વિશ્રામ,ઉર અંતર છાયા મા.
ઉદય ઉદરણ અસ્ત, આદ્ય અનાદેની માં, ભાષા ભૂર સમસ્ત, વાક્ય વિવાદેની મા.
હર્ષ હાસ્ય ઉપહાસ્ય, કાવ્યા કવિત વિત તુ મા, ભાવ ભેદ નિજ ભાષ્ય, ભ્રાન્ત ભલી ચિત તુ મા.
ગીત, નૃત્ય વાજિંત્ર, તાલ તાને માને મા, વાણી વિવિધ વિચિત્ર, ગુણ અગણિત ગાને મા,
રતિરસ વિવિધ વિલાસ, આશ સકલ જગની મા, તન મન મધ્યે વાસ, મ્હંમાયા મનની મા.
જાણે અજાણે જગત, બે બાધા જાણે મા, જીવ સકલ આસક્ત સહુ સરખા માણે મા.
વિવિધ ભોગ મરજાદ, જગ દાખ્યું ચાખ્યું મા, ગરથ સુરથ નિસ્વાર્થ, પદ પોતે રાખ્યુ માં.
જળ થડ શાખા પત્ર, પુષ્પ ફૂલે ફળતી મા, પરમાણુ એક માત્ર, ઈતિ વારસ ચરતી મા.
નિપટ અટપટી વાત, નામ કહુ કોનુ મા, સરજી સાતે ઘાટ, માત અધિક સોનુ મા.
રત્નામણિ માણિક્ય, નંગ મંગિયા મુક્તા મા, આભા આદિક અટળ, અન્ય ન સંયુક્તા મા.
નીલ પીત આરકત, શ્યામ શ્વેત સરખી માં, ઉભય વ્યક્ત અવ્યક્ત, જગત જને નિરખી મા.
નગ જે અધિકુલ આઠ,, હિમાચલ આઘે મા, પવન ગગન ઠઠી ઠાઠ, તે રચિતા સાધે મા.
વાપી કૂપ તલાવ, તુ સરિતા સિંધુ માં, જગ તારણ તજેમ નાવ, તું તારણ બધું મા.
વનસ્પતિ ભાર અઢાર, ભુ ઉપર ઉભા મા, કૃત કૃત તુ કિરતાર, કોષ વિધા કુંભા મા.
જડ ચેતન અભિધાન, અંશ અંશે ધારી માં, માનવ માટે માન, તે કરણી તારી મા.
વર્ણ ચાર નિજ કર્મ, ધર્મ સહિત સ્થાપી માં, બે ને બારો અપર્મ, અનુચર વર આપી મા.
વાડવ વન્હી નિવાસ, મુખ માતા પોતે માં, તૃપ્તે તૃપ્તે ગ્રાસ, માત જગત જોતે મા.
લક્ષ ચૌરાશી જન, સહુ તારા કીધા માં, આણ્યો અસુરનો અંત, દંડ ભલા દીધા મા.
દુષ્ટ દમ્યા કૈ વાર, દારૂણ દુખ દેતા મા, દૈત્ય કર્યા સંહાર, ભાગ યજ્ઞ લેતા મા.
શુદ્ધ કરણ સંસાર, કર ત્રિશૂલ લિધુ મા, ભૂમિ તણો શિરભાર, હરવા મન કીધુ મા.
બહુચર બુદ્ધિ ઉદાર, ખળખોળી ખાવા મા, સંત કરન ભવ પાર, સાધ્ય કરે સ્વાહા મા.
અધમ ઓધારણ હાર, આસનથી ઉઠી મા, રાખણ જગ વ્યવહાર, બંધ બાંધી મુઠી માં.
આણી મન આનંદ, મા માંડે પગલા માં, તેજ કિરણ રવિ ચંદ્ર, દે નાના ડગલા માં.
ભર્યા કદમ બે ચાર, મદમાતી મદભર મા, મનમા કરી વિચાર, તેડાવ્યો અનુચર મા.
કુરકટ કરી આરોહ, કરુણા કર ચાલી મા, નખ પંખી મેલ્યોહ, પગ પૃથ્વી હાલી માં.
ઉડી ને આકાશ, થઇ અદભુત આવ્યો મા, અધક્ષણમાં એક શ્વાસ, અવનીતળ લાવ્યો મા.
પાપી કરણ નિપાત, પૃથ્વી પડ માહે માં, ગોઠ્યું મન ગુજરાત, ભીલા ભડ માંહે મા.
ભોલી ભવાની માય, ભાવ ભર્યા ભાલે માં, કીધી ઘણી કૃપાયે, ચૂંવાળે આવી મા.
નવખંડ ન્યાળી નેહ, નજર વજર પેઠી મા, ત્રણ ગામ તરભેટ, ઠેઠ્ય અડી બેઠી મા,
સેવક સારણ કાજ, શંખલપુર છેડે મા, ઉઠ્યો એક અવાજ, ડેડાણા નેડે મા.
આવ્યા શરણાશરણ, અતિ આનંદ ભર્યો મા, ઉદિત મુદિત રવિ કિર્ણ, દશદિશ યશ પ્રસર્યો મા.
સકલ સમય જગ માત, બેઠા ચિત સ્થિર થઈ મા, વસુધા મધ્ય વિખ્યાત, વાત વાયુ વિધ ગઈ મા.
જાણે જગ સહુ જોર, જગ જનની જોખે માં, અધિક ઉડાડ્યો શોર, વાસ કરી ગોખે મા.
ચાર ખંડ ચોખાણ, ચર્ચા એ ચાલી માં, જન જન પ્રતિ મુખવાણ બહુચર બિરદાળી મા.
ઉદો ઉદો જયકાર, કીધો નવખંડે મા, મંગલ વર્ત્યા ચાર, ચૌદે બ્રહ્માંડે મા.
ગાજયા સાગર સાત, દુધે મેહ ઉઠ્યા મા, અધર્મ અધર્મ ઉત્પાત, તે કીધા જુઠા મા.
હરખ્યા સુર નર નાગ, મુખ જોઇ માનું મા, અવલોકી અનુરાગ, મુનિ મન હરખાનુ મા.
નવગ્રહ નમવા કાજ, પાય પડી આવ્યા મા, ઉપર ઉતારવા કાજ, મણિ મુક્તા લાવ્યા મા.
દશ દિશના દિગપાલ, દેખી દુખ વામ્યા મા, જન્મ મરણ જંજાળ, જીતી સુખ પામ્યા મા.
ગુણ ગંધર્વ યશગાન, નૃત્ય કરે રંભા માં, સ્વર સુણતા તે કાન, ગતિ થઈ ગઈ સ્તંભા મા.
ગુણનિધિ ગરબો જેહ, બહુચર મા કેરો મા, ધારે ધરીને દેહ, સફલ ફરે ફેરો મા.
પામે પદારથ પાંચ, શ્રવણે સાંભળતા મા, ના-વે ઉની આંચ, દાવાનળ બળતા મા.
શસ્ત્ર ન ભેદે અંગ, આધ્યાશક્તિ રાખે મા, નિત નિત નવલે રંગ,શમ દમ ક્મ પાખે મા.
જલ જે અકળ અગાધ, ઉતારે બેડે માં, ક્ષણ ક્ષણ નિશ દિન પ્રાત, ભવસંકટ ફેડે મા.
ભૂત, પ્રેત, જાંબુક, વ્યંતર ડાકિની મા, ના-વે આડી અચુક, સામે શાકિણી મા.
ચરણ ભરણ ગતિ ભંગ, ખુંગ પુંગ વાળે માં, ગુંગ મુંગ મુખ અંગ, વ્યાધિ બધિ ટાળે મા.
નેણ વિહોણા નેણ, નેણા તુ આપે મા, પુત્ર વિહોણા ક્હેણ, મેણા તુ કાપે મા.
કલિ કલ્પતરુ ઝાડ, જે જાને તને મા, ભક્ત લાડાવે લાડ, પાડ વિના કેને મા.
પ્રગટ પુરુષ પુરષાઈ, તું આલે પલમાં, ઠાલે ઘેર ઠકુરાઈ, દ્યો દલ હલબાલા મા.
નિર્ધન ને ધન પાત્ર, તે કરતા તું છે મા, રોગ, દોષ દુખ માત્,ર તું હરતા તું છે મા.
હય ગજ રથ સુખપાલ, આલ વિના અજરે મા, બિરદે બહુચર બાળ, ન્યાલ કરો નજરે મા.
ધર્મ ધજા ધન ધાન્ય, ના ટળે ધામ થકી માં, મહિપતિ મુખ દે માન, માના નામ થકી મા.
નર નારી ધારી દેહ, હેતે જે ગાશે માં, કુમતિ કર્મ કૃત ખેહ, થઈ ઊડી જાશે મા.
ભગવતી ગીત ચરિત્ર, જે સુણશે કાને મા, થઈ કુળ સહિત પવિત્ર, ચડશે વિમાને માં.
તુંથી નથી કઈં વસ્ત, જેથી તું તર્પૂ મા, પુરણ પ્રગટ પ્રશસ્ત, શી ઉપમા અર્પુ મા.
વારંવાર પ્રણામ, કર જોડી કીજે મા, નિર્મળ નિશ્ચળ નામ, જનનીનું લીજે મા.
નમો નમો જગ માત, નામ સહસ્ત્ર તારા મા, માત તાત ને ભાત, તું સર્વે મારા મા.
સવંત શત દશ સાત, નવુ ફાલ્ગુન સુદે માં, તિથિ તૃતીયા વિખ્યાત, શુભ વાસર બુધે મા।
રાજનગર નિજ ધામ, પૂર નવિન મધ્યે મા, આઈ આદ્ય વિશ્રામ, જાણે જગત બધે મા.
કરી દુર્લભ સુલભ, રહું છું છેવાડો મા, કર જોડી વલ્લભ, કહે ભટ્ટ મેવાડો મા.
