ફરી વખત એ જ દિવાળીના દિવસો આવ્યા અને ઘરમાં કામનું દબાણ વધ્યું. માટીના વાસણો બનાવવાનું કામ પછી અને પહેલા દીવડા બનાવવાનું કામ વસંતે શરૂ કર્યું. એક નાનો મહોલ્લો અને એમાં એક નાનું છાણાંથી લીપેલું મકાન, જેમાં છાપરે તો નળિયાં નાખ્યા હતા પણ ઘરમાં વસંત-વૃંદાનું દામ્પત્ય વાસ કરતું. રોજગાર આ ધરતીની માટીમાંથી વાસણ બનાવવાનો હતો પણ મનની મહત્વાકાંક્ષા આકાશના વાદળોથી ય ઉંચી. અને એમાં બે સંતાન, સમીર અને વર્ષા.
ઋતુઓ અને પ્રકૃતિનો સંગમ જેવો નામમાં હતો તેવો જ સંપ આ કુટુંબમાં. પરિવાર આર્થિક રીતે નબળો પણ વ્યવહારથી દરેકના મન જીતનારો. સમીર અને વર્ષાના જીવનમાં કદાચ પાનખર ઋતુ હતી પણ નાની નાની ખુશીઓમાં પણ એમને વસંતનો વૈભવ દેખાતો. મોટો દીકરો સમીર હંમેશા પિતાના કામમાં કામે લાગે. વર્ષા હજી નાની અને ડાહી, એને કહીએ એ કરે. ભાઈ અને પિતા માટીનું કોઈ પાત્ર બનાવતા હોય તો જોવે અને હરખાય. આમ તો ઘરનું ભરણ પોષણ આ માટીકામ દ્વારા જ પૂરું થતું પણ એ કઈ રીતે પૂરું થઈ રહે છે એ તો વસંત અને વૃંદા જ જાણતા. ચાર વર્ષથી વસંત અને વૃંદાએ પોતાની માટે એક કપડું પણ નહોતું લીધું. જ્યારથી સમીર અને વર્ષાની જવાબદારી સંભાળવાની આવી ત્યારથી જીવનને સંઘર્ષ અને જવાબદારીઓને કર્તવ્ય માની બનતું દરેક કાર્ય એકબીજા પ્રત્યે પૂર્ણ સમર્પણ અને પ્રેમભાવ રાખી કરતા.
“પપ્પા આજે કેટલા દીવડા બનાવવાના છે ?” સમીરે ઉત્સાહથી પૂછ્યું.
“બેટા, બનાવીએ એટલા ઓછા છે. આ દિવાળીમાં જો સારી કમાણી થઈ તો પરમદિવસે પેલી દુકાનમાં જોયેલો લાલ શર્ટ તારો.”
સમીર હરખાયો, “તો હું પણ બનાવવા લાગુ તમને !”
“ના, તું પેલી લાલ માટીમાં પાણી નાખીને ઢીલી કર. તારે હજી શીખવાની વાર છે. વૃંદા..!! સમીરને થોડું પાણી આપ..”
“પપ્પા હું તમારી જેમ આ દીવડા બનાવતો ક્યારે થઈશ !”
વસંત થોડું હસ્યો અને સ્મિત આપીને કહ્યું, “બેટા માટીનું પાત્ર ઘડવું એ નાની વાત નથી અને હજી તારા હાથ તો જો કેવા નાના છે ! થોડો મોટો થઈશ એટલે તને પણ શીખવાડી દઈશ.”
“પણ થોડું તો સમજાવો, મને આ કામ માં ઘણો રસ છે !”
“હા હા, સાંભળ. કોઈ પણ પાત્ર બનાવવું હોય તો એ ક્યા ઘાટનું બનશે, એને તારે કેવો આકાર આપવો છે એ તારા મગજમાં હોવું જરૂરી છે. પછી તું એમાં કઈ માટી વાપરીશ, કેટલું પાણી જોઈશે અને છેલ્લે આ ચાકડો.”
સમીર ચાકડા સામે જોઇને હરખાયો.
“જો બેટા ! આ ચાકડો એ જીવન છે. સતત ચાલતું રહેશે. આપણે માટીના માનવી અને આપણને ઘડનારો એ ઈશ્વર. એ આ શરીરરૂપી માટીમાં જેમ આપડે પાણી છાંટીએ એમ એ સુખ અને દુઃખના છંટકાવ કર્યા કરે અને આપણા વ્યક્તિત્વને આકાર આપે. જ્યારે એને એમ લાગે કે હવે આ આકાર સંપૂર્ણ થઈ ગયો એટલે ચાકડો બંધ કરે અને આપણને એની પાસે લઈ લે. ચાકડો બંધ એટલે જીવન પૂર્ણ.”
વૃંદા આ બધું સાંભળે અને મનોમન પ્રેમથી ગૌરવાન્વિત થાય.
સંધ્યા સમય થતા દોઢસો જેટલા દીવડા બન્યા. ચાકડો બંધ થયો અને સૌ વાળું કરી નિવૃત થયા હોય એમ બેઠા. વૃંદાએ સમીર અને વર્ષાને સુવડાવ્યા અને ઓટલે વસંતના ખભે માથું ઢાળીને બેઠી.
“દિવાળીને દસ દિવસ જ રહ્યા છે. આ વખતે સમીરને એ લાલ શર્ટ આપવાની ઈચ્છા છે. વૃંદા..! એ છોકરાને ના પાડતા મારો જીવ નથી ચાલતો.” ધીમા અને કરુણ સ્વરે વસંતે કહ્યું.
વૃંદાએ વસંતનો હાથ પકડ્યો. આ વખતે હું દીવડા વેચવા આપડા ગામમાં તો ઠીક પણ શહેરમાં પણ જઈશ. ત્યાં વધુ પૈસા મળશે. તમે દીવડા બનાવતા રહો હું વેચીશ. બસ એકબીજાના સાથ સાથે આ જીવનની દરેક કસોટી પુરી કરી લઈશું.”
વૃંદા અને વસંતમાં અતૂટ પ્રેમ. લગ્નને સાત વર્ષ થયા પણ મનમંદિરમાં સમજણનો બગીચો એવો તે ખીલ્યો હતો કે જાણે જનમ જનમના સાથી. એ બગીચામાં રોજ પ્રેમના ફુવારાનો છંટકાવ થતો અને સમર્પણની નવી વેલો હૃદયમાર્ગે એકબીજાના હૃદયે પહોંચતી. રોજ રાતે સુખદુઃખની વાતો કરતા, ભવિષ્યમાં આમ કરીશું, આવું જોઈશું કહેતા-વિચારતા છતના એ ત્રણ ચાર તૂટેલા નળિયાંમાંથી દેખાતા ચંદ્રમાને જોતાજોતા સુઈ જતા.
સૂર્યોદય થતા વસંત નિત્યક્રિયાઓ કરીને ચાકડે બેઠો, વૃંદા બે થેલા ભરીને દીવડા વેચવા નીકળી. સવાર થી બપોર ગામમાં વેચે, ઘરની ચિંતામાં બપોરે ઘરે આવી દરેકને અન્નપૂર્ણા સ્વરૂપે ભોજન કરાવે અને બપોર પછી શહેરમાં જાય તે છેક સંધ્યા સમયે આવે. દિવાળીના ઉલ્લાસના દિવસોમાં વૃંદાના મન, મસ્તિષ્ક અને શરીર માટે આ કાર્યક્રમ નિત્ય રહેતો. જેમ સૂરજ ઊગીને માથે આવે અને માથા પર અગનવર્ષા કરે તેમ દિવાળી માથે આવીને ઉભી રહી. જવાબદારી ની અગનવર્ષા તો વસંત અને વૃંદા બંનેના માથે તો હતી જ. થોડું ઘણું પણ ધન કમાય તો એમ લાગતું દુકાળમાં વરસાદ આવ્યો. પણ આ દિવાળીમાં એટલી કમાણી થઈ નહી. વસંત અલગ અલગ રચનાત્મક દીવડા બનાવતો તો ખરો પણ દીવડાના જમાનાથી ઘણી આગળ નીકળી ચુકેલી આ દુનિયા આજે રંગબેરંગી લાઈટ પાછળ ડોટ મૂકી રહી હતી એટલે દીવડા એટલા પ્રમાણમાં વેચાતા ન હતા. દીવડાની માટી એટલે કે પોતાની જ ભૂમિની આ માટીમાં રહેલ મર્મ કદાચ ઘરમાં પણ ચપ્પલ પહેરીને ફરતી આજકાલની આ મોર્ડન પ્રજાતિને ન સમજાય. પોતાની ભૂમિ સાથેનો સંપર્ક જેમ વધારે તેમ પોતાની ભૂમિ અને દેશ પ્રત્યે પ્રેમ અને સમર્પણની લાગણી વધે. માટીકામની કળા જ્યારે કોઈ નથી ગણકારતું તેવા સમયમાં વસંત અને વૃંદા જેવા શ્રમિકો આ પુરાતન કળાને સાચવવા અને પોતાનું જીવન વ્યાપન કરવા તનતોડ મહેનત કરે છે અને ફળ “મનતોડ” મળે છે.
ધનતેરસની રાત્રી થઈ પણ હજી જેટલી કમાણી થવી જોઈએ એટલી થઈ નહોતી. વસંત ચિંતાતુર ચહેરે આકાશના એ ચમકતા તારાઓ અને એમાં વચ્ચે વચ્ચે ફૂટતા ફટાકડા જોઈ રહ્યો હતો. વૃંદા તેની પાસે આવીને બેઠી.
“વૃંદા, આ દિવાળીના દિવસોમાં લોકો ફટાકડા ફોડી આનંદ કરે અને આપણા છોકરાને સુતેલા જોઈ હૈયું બળે છે. ખરેખર આવી કપરી પરિસ્થિતિમાં તારો સાથ જ મને હિંમત આપે છે.”
“હા, વસંત. હું આ જનમ તો શું, તમારી સાથે સાત જનમોના વચનથી બંધાયેલી છું. તારું જીવન એ જ મારું જીવન. મને ઈશ્વર પર પૂર્ણ શ્રદ્ધા છે, એ એવું કંઈક કરશે કે આ દીન હાલત આપડી જરૂર દૂર થશે. આપડા હાથમાં છે મહેનત કરવી, ફળ ઉપરવાળો આપશે જ.”
વસંતના હૈયે થોડી ટાઢક થઈ. “વૃંદા આટલી કપરી સ્થિતિમાં પણ તું ઘણી હકારાત્મકતા રાખે છે, કદાચ એટલે જ મારું મન તને સમર્પિત છે.”
વૃંદાએ સ્મિત આપ્યું અને બંને ઘરમાં ગયા.
સવાર થતા વસંતને સમીર અને વર્ષા માટે એક ઉપાય સુજયો અને તેણે વૃંદા ને કહ્યું, “તું આમને લઈને તારા ભાઈને ત્યાં જા. ત્યાં બે ફટાકડા ફોડશે તો એમને થોડો આનંદ થશે. તું પણ ત્યાં થોડા દીવસ રોકાઈને આવજે.”
“ના. પછી અહીંયા તમારું જમવાનું કોણ કરશે ? હું આ બંનેને ત્યાં મૂકીને સાંજે પાછી આવીશ.”
“જેમ તને ગમે એમ બસ !” વસંતે કહ્યું.
વૃંદા બંને છોકરાને એના મામાને ત્યાં મુકી સાંજ થતા પાછી ફરી. સુખ દુઃખની વાતો કરતા બંને જણા ઓટલે બેઠા.
“કેવું જીવન છે નઈ આપડું !? અને મારા લીધે તારું જીવન પણ આવું થઈ ગયું.” વસંતે કહ્યું.
“મારું જીવન તો તમે જ છો. તમે સાથે હો એથી વિશેષ મારે કંઈ ન જોઈએ.”
“એમ?” વસંતે મસ્તીમાં કહ્યું.
“હા.” વૃંદાએ આત્મવિશ્વાસથી થોડા મોટા અવાજે કીધું.
“ઠીક છે, કદાચ કાલ સવારે હું નહિ રહું તો શું કરીશ?”
વૃંદાએ વસંતને કોણી મારી, “એ પહેલાં હું નહિ રહું આ દુનિયામાં.”
“અરે હું તો મસ્તી કરું છું વૃંદા. તારા વગર હું કઈ રીતે રહી શકું, અને તારા જેવી પત્ની પામીને હું બીજે ક્યાં જાઉં!? તારા વગર હું આ દુનિયામાં એક મિનિટ પણ શ્વાસ નઈ લઈ શકું.”
બંનેનો પ્રેમભર્યો વાર્તાલાપ થોડો સમય ચાલ્યો અને રાત સૂતી જાય એમ બંને સુતા ગયા.
દિવાળીનો દિવસ આવ્યો, ઘરમાં થોડા આસોપાલવના પાન હતા એનાથી વૃંદાએ એક તોરણ બનાવ્યું અને પારણે બાંધ્યું. આંગણે પાંચ દીવા મુક્યા, માટીની રંગોળી કરી અને થઈ શકે એટલું ઘર સુશોભિત કર્યું.
“તમે દીવડા બનાવો, હું બપોર સુધીમાં પાછી આવી જઈશ” ઉતાવળમાં કહીને વૃંદા બે થેલા ભરી દીવડા વેચવા ચાલી નીકળી. સવારથી ગામ માં દીવડા વેચી બપોર થતા વૃંદા શહેરના બજારમાં પહોંચી. થોડો સમય ત્યાં દીવડા વેચવામાં નીકળ્યો.
આ બાજુ વસંતે દીવડાનું કામ પૂરું કર્યું અને ચાકડો બંધ કરવાની તૈયારીમાં હતો. થોડો સમય વૃંદાની રાહ જોઈ પણ એ આવી નહી. મનોમન થોડો ખુશ થયો, ‘શું ખબર આજે વધારે કમાણી થઈ હોય! કંઈ વાંધો નહી, આજે શાક અને ભાખરી હું બનાવી લઈશ અને મારી વૃંદાને હું જમાડીશ. અરે..! હજી આ ચાકડો બંધ કરવાનો રહી ગયો એ કરી દઉં.’ વસંત આ બધું વિચાર કરતો હતો ત્યાં ગામનો એક છોકરો દોડતો-હાંફતો આવ્યો અને ઉતાવળે બોલ્યો,”વસંતભાઈ, વૃંદા ભાભી!!”
“શું થયું વૃંદાને!” વસંત ગભરાતા અવાજે બોલ્યો.
“વસંતભાઈ, વૃંદાભાભી શહેરમાં જે બજારમાં દીવડા વેંચતા હતા ત્યાં ઘણી ફટાકડાની દુકાનો હતી તેમાં આગ લાગી અને …!!”
“અને…શું ? આગળ તો બોલ !!” વસંતના અવાજમાં ભીનાશ હતી.
“વૃંદાભાભી સહિત ત્રેવીસ જણા ત્યાં આગને કારણે મૃત્યુ પામ્યા છે. ભાભીથી થોડી જ દૂર હું રંગોળીના રંગ વેચતો હતો. ભાભી હતા ત્યાં આગ એટલી હતી કે હું કઈ કરી ન શક્યો. એમણે એક સંદેશ પહોંચાડવા કીધું’તું કે આજે ઘણી કમાઈ થઈ ગઈ છે, એ પૈસામાંથી સમીર માટે લાલ શર્ટ લીધો છે.” વસંતના હાથમાં લાલ શર્ટ થંભાવી એ છોકરો આંસુ સહિત ત્યાંથી નીકળ્યો.
વસંત વિચાર શૂન્ય થઈ ગયો, હાથમાં એ લાલ શર્ટ હૃદયના રક્તને સંબોધિત કરતું હોય તેવું લાગતું હતું, એની નસોમાં જાણે લોહી વહેતુ બંધ થઈ ગયું, મોઢું સુકાય ગયું અને આંખો સામે પડેલા એ ફરતા ચાકડા સાથે ગોળ ફરવા લાગી. ચક્કર આવતાં જ વસંતનું માથું ચાકડાના પૈડાં સાથે એવું જોરદાર ભટકાયું કે ચાકડો બંધ થઈ ગયો અને એની સાથે કદાચ વસંતનું જીવન પણ.
કેતવ જોષી
