સ્ત્રી એક ને, પાત્રો અનેક

એક દીકરી છું,અને એક બહેન પણ છું,

એક માતા છું,અને એક અર્ધાંગીની પણ છું,

મારા દરેક સંબંધોને પ્રેમથી નિભાવી જાણું છું,

ને, પારકાને પણ પોતાના કરી જાણું છું,

હા,મને ગર્વ છે કે એક સ્ત્રી છું,હું.

સમાજમાં દરેક વ્યક્તિને માન-સમ્માન તેના સામાજિક status દ્વારા અથવા તો તેની પદવીને લઈને મળતું હોય છે.ઘણી વ્યક્તિઓ પોતાના દ્વારા કરેલા મહાન કાર્યો દ્વારા પણ સમાજમાં માન મેળવવા લાયક બનતા હોય છે.ટૂંકમાં,જે વ્યક્તિઓ પોતાના જીવનમાં કઈક સાબિત કરે છે તે જ વ્યક્તિઓ આ સમાજમાં માનના યોગ્ય હકદાર બનતા હોય છે.કોને માન આપવું અને કોને માન ન આપવું?એ નક્કી કરવા આપણે આ દરેક બાબતોને ધ્યાનમાં લઈએ છીએ.પરંતુ આપણા જ આ સમાજમાં એવું પણ એક પાત્ર છે જેના દરેક કાર્યો માનના હકદાર છે,આપણે આવા એક પાત્ર વિષે ક્યારેય જાણવાની કોશિષ કરી છે?શું તમે જાણો છો કે હું કોની વાત કરી રહી છું?જાણ તો આપણને બધાને છે,પરંતુ આ દરેક બાબતોને અવગણવાની આપણને બધાને આદત પડી ગઈ છે.હા!આજે હું વાત કરી રહી છું ,એક સ્ત્રીની! સમાજનું સૌથી માનદાયક પાત્ર,એટલે કે એક સ્ત્રી. “જે સ્ત્રીએ લોકોને જીવન જીવવાની કળા શીખવી છે,એ સ્ત્રીને આજે હું અબળા નથી કહેવા માંગતી”આજે હું એક સ્ત્રી અને તેના દ્વારા જીવવામાં આવતા અલગ-અલગ પાત્રોની તમારી સમક્ષ એક તકેબધ્ધ રજૂઆત કરવા માંગું છું.સ્ત્રી આ સંસારનું સૌથી અદભૂત પાત્ર છે,એ વાતને સાબિત કરતા અમુક તાર્કિક વિચારો હું તમારી સમક્ષ મુકવા માંગું છું.

એક સ્ત્રી અને તેના દ્વારા જીવવામાં આવતા અલગ-અલગ પાત્રો,દરેક પાત્રની પોતાની એક અલગ જ વિશિષ્ટતા છે.સ્ત્રી એક જ છે,પરંતુ તેના પાત્રો અનેક છે.સ્ત્રી એક દીકરી છે,ને એક બહેન પણ છે.એક માતા છે ને એક અર્ધાંગીની પણ છે.પોતાના જીવનના આ દરેક પાત્રોને એક સ્ત્રી ન્યાયપૂર્ણ રીતે નિભાવી જાણે છે.એક પરિવારની દીકરી છે,ને બીજાના ઘરની વહુ પણ છે.બંને પરિવારોના દરેક સંબંધોમાં સંતુલન જાળવવામાં એક સ્ત્રી બહુ મહત્વનો ભાગ ભજવી જાય છે.સ્ત્રીની સામે જો પુરુષની વાત કરીએ તો એક પુરુષ પણ એકસાથે ઘણા બધા પાત્રોને જીવે છે,પરંતુ જેટલા ન્યાયપૂર્ણ એ દરેક પાત્રોને એક સ્ત્રી જીવી જાણે છે એટલા જ, શું એક પુરુષ એ દરેક પાત્રોને ન્યાય આપી શકે છે?જવાબ આપણને બધાને ખબર છે,મારે આ વિષે વધુ કઈ કહેવાની જરૂર નથી.સત્યતાનું જ્ઞાન તો આપણને બધાને છે,પરંતુ અહી સવાલ એ છે કે એક સ્ત્રીના જીવનને આપણે કેમ ક્યારેય મહત્વ આપી જ નથી શકતા?એક પુરુષ ભલે લાખો કે કરોડોની કંપની ચલાવી જાણતો હોય અથવા કંપનીના એક મોટા પદને જવાબદાર પૂર્ણ નિભાવી જાણતો હોય,પરંતુ એ જ સફળ પુરુષને એકલા હાથે જયારે એક ઘર ચલાવવાનું આવે ત્યારે જ તેને ખબર પડે કે એક સ્ત્રી કેટલી સક્ષમ છે!

આ જ બાબત ઉપર થોડો તાર્કિક પ્રકાશ પાડવા હું તમારી સમક્ષ એક પ્રસંગનું વર્ણન કરવા માંગું છું.એક વખત અમુક પુરુષ મિત્રોએ મળીને એક નાનકડું get togetherનું આયોજન કર્યું.બધા જ મિત્રોએ પોત-પોતાની પત્ની સાથે હાજર રહેવાનું એવું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું.દરેક મિત્રો એકબીજાનો પરિચય આપી રહ્યા હતા અને સાથે-સાથે તેમની પત્નીઓનો પણ પરિચય કરાવી રહ્યા હતા.ત્યાં બેઠેલી દરેક સ્ત્રીઓ જોબ કરી રહી હતી,સિવાય એક.જયારે તે કપલનો પરિચય આપવાનો વારો આવ્યો,ત્યારે એ સ્ત્રીએ માથું નમાવીને જવાબ આપ્યો કે,હું ફક્ત ઘરકામ કરું છું.આ વાત સાંભળતાની સાથે જ તેની પત્નીને તરત જ અટકાવીને તેના પતિએ જવાબ આપ્યો કે,તું આટલો ટૂંકમાં કેમ તારો પરિચય આપી રહી છે?તારી જવાબદારીઓને જરા વિસ્તારીને તો બોલ કે,ખરેખર તું શું કરે છે?પત્ની આશ્ચર્ય સાથે પોતાના પતિની સામે જોઈ રહી.પતિ એ સમયે પોતાની પત્નીની મનોદશા સમજી ચુક્યો હતો.તેણે વાતને આગળ હંકારતા જણાવ્યું કે,”ચાલો આજે હું તમને મારી પત્નીનો સાચો પરિચય આપી દઉં.મારી પત્ની મારા ઘરની સંપૂર્ણ કર્તા-ધર્તા છે,મારા ઘરનું અસ્તિત્વ છે અને સાથે-સાથે તે મારા ઘરની ઈચ્છાપૂર્તિ દેવી પણ છે.મારી પત્ની દિવસના ચોવીસ કલાક અને અઠવાડિયાના સાતે-સાત દિવસ પોતાની દરેક જવાબદારીઓ ખુબ ચોકસાઈથી નિભાવે છે,અને એ પણ કંઈપણ મેળવવાની ઈચ્છા વગર.તેના કોઈપણ કામ બદલ ન તો તેના ખાતામાં કોઈ પૈસા જમા થાય છે કે,ન તો તેને આરામ કરવા માટે ક્યારેય એકપણ દિવસની રાજા મળે છે.અહી ન કોઈ નિશ્ચિત વેતન છે કે,ન કોઈ કામ કરવાનો નિશ્ચિત સમય.સૌથી મોટી આશ્ચર્યની વાત એ છે કે,ઘરમાં ગમે તેવી તંગ પરિસ્થિતિ હોય,તેની તબિયત પણ જો સારી ન હોય અને, છતાય તેણે આજ દિન સુધી કયારેય એવું નથી કીધું કે આજે મને કામ કરવાની કોઈ ઈચ્છા નથી.

વહેલી સવાર પડે ને એક સૈનિકની જેમ તેને સજ્જ થઇ જવું પડે છે.સવાર પડતાની સાથે જ ઘરના દરેક સભ્યોની એક પછી એક માંગણી શરુ થઇ જતી હોય છે.છતાય હંમેશા હસતા મોઢે જ દરેકની જરૂરિયાતોને સમયસર પૂર્ણ કરે છે.મહિનાની શરૂઆતમાં જેટલા પણ પૈંસા મળે તેમાં તેણે પોતાની રીતે મેનેજ કરીને આખો મહિનો ચલાવવાનો હોય છે.ટૂંકમાં કહું તો મારા ઘરની finance manager છે.ઘરના દરેક બીલોથી માંડીને બાળકોની સ્કૂલ ફી ભરવા સુધીની જવાબદારી તે એકલા હાથે જ નિભાવે છે.ઘરના કરિયાણાથી માંડીને ઘરની દરેક નાની વસ્તુઓની ખરીદી કરવાની જવાબદારી પણ તે એકલી જ ઉપાડે છે.મારે મારી જોબના લીધે મોટા ભાગનો સમય ઘરથી બહાર જ રહેવું પડે છે,જેથી હું લગભગ તેને કોઇપણ કામમાં કયારેય મદદરૂપ નથી થઇ શકતો.કારીયાણું ખરીદીને તે બધા સામાનને ઘર સુધી ઉપાડી લઇ જવાનું કામ પણ તે એકલા હાથે જ કરે છે,અને એટલે જ તો મારા ઘરની તે purchase manager પણ છે.એવી manager કે જેના હાથ નીચે કામ કરવાવાળું એકપણ કર્મચારી ન હોય,એટલે કે દરેક કામ તેને કોઈની પણ મદદ વગર જ કરવાના હોય છે.આખા ઘરની સાફસૂફીની જવાબદારી પણ તેની એકલીની જ છે,એટલે જ તો મારા ઘરની તે housekeeping manager પણ છે.

ચોવીસ કલાકમાં ગમે ત્યારે ગમે તે સમયે ચાલુ થઇ જતું એ કિચન કમ રેસ્ટોરેન્ટ ચલાવવાનો શ્રેય પણ તેને એકલીને જ જાય છે.મારા બાળકોની ટ્યુશન ટીચર તથા  તેમની માર્ગદર્શિકા પણ છે.રવિવાર હોય કે કોઈ મોટો તહેવાર પણ મારા ઘરનો વ્યવહાર તો હંમેશા ચાલતો જ હોય છે.આટલું બોલતા-બોલતા પણ મારો શ્વાસ અધ્ધર થઇ જાય છે ,તો વિચારો કે આ દરેક જવાબદારીઓ તે એકલા હાથે કેવી રીતે નિભાવતી હશે? અને એ પણ કોઈ આશા વગર.મારા માતા-પિતાની પણ ખુબ કાળજીથી તે સેવા કરે છે.કયારેક મારા માતા-પિતા જો તેને કઈક બોલી જાય તો પણ તે હસતા મોઢે તેમને સાંભળી લેતી હોય છે.આ છે મારી પત્નીનું કાર્યક્ષેત્ર! હવે બોલો તમારામાંથી કેટલા જણ આ કાર્ય કરવા માટે સક્ષમ છે?તમારામાંથી કોઇપણ આ જવાબદારીઓથી ભરેલી અને વગર રૂપિયાની તથા વગર રજાની જોબ કોઈ કરવા તૈયાર છે?અને એ પણ હસતા મોઢે!(અમુક શરતો લાગુ) પતિ દ્વારા રજુ થયેલ એ બાબતોને સાંભળીને તો જાણે એક ક્ષણ માટે બધા સ્તબ્ધ થઇ ગયા.અને પછી તાળીઓના ગડગડાટ સાથે ત્યાં બેઠેલા દરેક વ્યક્તિએ તેની પત્નીનું બધાની વચ્ચે સમ્માન કર્યું.અહી એક બાબતનું જરૂર ગર્વ થાય છે કે એક પતિએ કેટલી સરસ રીતે એક સ્ત્રીની જવાબદારીઓનું સૌની સમક્ષ વર્ણન કર્યું! ઘરમાં કામ કરતી દરેક સ્ત્રીને ગર્વ થાય એવી દરેક બાબતો કેટલી સહજતાથી એક પતિએ સૌની સમક્ષ રજુ કરી! આ ક્ષણ તેની પત્નીના જીવનની ખરેખર એક અદભૂત ક્ષણ બની ગઈ હશે.

ઘરમાં એક પત્ની,એક માતા તથા એક વહુ તરીકેના પાત્રોને એક સ્ત્રી કેટલી સરળતાથી જીવી જાય છે! પોતાના બંને પરિવારની વચ્ચે ખુબ સરળતાથી સંતુલન જાળવી જાણે છે. “અત્યારના જમાનામાં તો પોતાના હોય અને તેમને પોતાના કરીને રાખવા પણ અઘરા છે,ત્યાં એક સ્ત્રી તો પારકાને પણ પોતાના કરીને રહેતી હોય છે.”પોતાનું બધું જ ભૂલીને એક નવી જ જગ્યાએ બીજાને ગમે એવી રીતે પોતાના જીવનને adjust કરી દેતી હોય છે.પિયરમાં બનતી એ રસોઈનો સ્વાદ પણ તે ભૂલી જાય છે અને સાથે-સાથે આટલા બધા વર્ષો તેણે જ્યાં વિતાવ્યા એ દરેક ક્ષણોને વિસારીને,બીજી નવી જ ક્ષણો બનાવવા પોતાની જાતને મજબુત કરી દેતી હોય છે.કેટલી સહજતાથી તે બીજાના ઢાળમાં ઢળવા તૈયાર થઇ જતી હોય છે! સામે જો એક પુરુષની વાત કરીએ તો, જો એક દિવસ પણ સાસરે જવાનું હોય,અને એમાય એક જમાઈ તરીકે દીકરીના ઘરના બધા તેમેને હાથમાં ને હાથમાં જ રાખતા હોય ને છતાય જો કોઈ નાની વસ્તુમાંય ભૂલ દેખાય તો તરત જ આડો ફાટે! જ્યાં પોતે આટલી સગવડોમાં પણ પોતાની જાતને એક દિવસ પણ પોતાના સાસરે adjust નથી કરી શકતો,ત્યાં પોતાની પત્નીને બધું જ સહન કરીને પણ મૂંગા મોઢે પોતાના સાસરીમાં adjust થઈને રહેવાનું એવી આશા તે કેવી રીતે રાખી શકે?”એક પુરુષ માટે પોતાના ઘરના સિવાય બીજાને પોતાના કરવા કેટલું અઘરું બની જાય છે,નહી!અહી એવું નથી કે હું ફક્ત એક સ્ત્રીનો જ પક્ષ લઇ રહી છું,પણ આ દરેક વાત આપણા આ સમાજની જ એક સત્યતા છે.આપણી જ આજુબાજુમાં થયેલા અનુભવોની જ વાત હું કરી રહી છું.હું અહી એવી કોઈ વાત નથી કરી રહી કે જે તમારા બધાના જાણકારીની બહારની વાત હોય,ખરું ને!

એક સ્ત્રીમાં જેટલી સહનશીલતા અને ધીરજ છે,તેટલી આ સંસારના કોઈપણ પાત્રમાં નથી.આપણે એવા ઘણા કિસ્સાઓ જોયા હશે અને સાંભળ્યા પણ હશે કે જ્યાં એક પતિ પોતાની બે પત્નીઓની સાથે એક જ ઘરમાં રહેતો હશે.બીજું સ્ત્રીનું તો સમજીએ કે જે પોતે બધું જ જાણીને પોતાની ઇચ્છાથી ઘરમાં આવી હતી,પરંતુ ધન્ય છે તેની પહેલી પત્નીને કે પોતાની સાથે આટલુ બધું થયું છતાય હસતા મોઢે ફક્ત પોતાનું ઘર જ નહિ,પોતાના પતિનો પ્રેમ પણ વહેચી શકે છે.આવા કિસ્સાઓમાં એક પુરુષ તો પોતાની સ્ત્રીને સમજી ન શક્યો,પરંતુ અહી દુખની વાત એ છે કે એક સ્ત્રી જ બીજી સ્ત્રીની ભાવનાઓને નથી સમજી શકતી.અહી સહન કરનાર પણ એક સ્ત્રી છે અને સહન કરાવનાર પણ એક સ્ત્રી જ છે.પણ મને ગર્વ એ સ્ત્રી ઉપર છે કે જેણે આવી પરિસ્થિતિમાં પણ પોતાની ધીરજ જાળવી રાખી છે.સામે પુરુષની જો વાત કરીએ તો તમેં ક્યારેય એવો કિસ્સો સાંભળ્યો છે કે જેમાં એક પત્ની પોતાના બે પતિઓ સાથે એક જ ઘરમાં રહેતી હોય,ના! આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિમાં તો નહી જ સાંભળ્યો હોય.આવું ક્યારેય બન્યું પણ નથી અને બની શકે એમ પણ નથી.એક સ્ત્રીમાં આટલી ધીરજ હોવા છતાં પણ એક સ્ત્રીની ગરિમા આપણે હજી સુધી કેમ નથી સમજી શક્યાં?જો આપણે ખરેખર એક સ્ત્રીની અસ્મિતા સમજ્યા હોત તો એક દીકરીના જન્મથી આપણે ક્યારેય દુઃખી ન થયા હોત, કે પોતાના ઘરમાં જ રહેતી પોતાની સ્ત્રીને ક્યારેય કોઈ અપમાનજનક શબ્દો ન બોલ્યા હોત.ગમે તેટલા દીકરા હોવા છતાય ઘણીવાર એક ઘરડા માં-બાપનો આધાર એક દીકરી જ બની છે.એક બાપના હદયમાં સાંત્વના થાય એવા પ્રેમ ભર્યા શબ્દો બોલવાની અને પોતાના પિતાને શાંતિથી સાંભળવાની  આદત એક દીકરીની જ હોય છે.એક સ્ત્રી વગર આ સંસારનું કોઈ અસ્તિત્વ જ નથી.એક સ્ત્રી પોતાના દરેક પાત્રો દ્વારા આપણા બધાનું જતન કરી શકે છે,તો આપણે બધા મળીને શું એક સ્ત્રીની ગરિમા કે તેના અસ્તિત્વનું જતન પણ ન કરી શકીએ?

– ઉર્વશી મનીષ બ્રહ્મભટ્ટ